POLISH ART HISTORIAN SPECIALIZING IN RUSSIAN ART AND FABERGÉ
AUTOR OF MANY WORKS ON ART HISTORY AND ANTIQUES

Srebrna zastawa Fabergé

zamówiona przez Aleksandra i Barbarę Kelch

“To było jedno z najważniejszych dzieł ze srebra jakie wykonaliśmy”

Z listu Eugeniusza Fabergé w czerwcu 1937 r.

neogotycka – zdobiona smokami – unikalna
bezcenna – legendarna

Opracowanie: dr Adam Szymański

Zastawa Kelchów była jednym z najsłynniejszych i najbardziej podziwianych dzieł wykonanych przez Fabergé. Była również najdroższym dziełem wykonanym kiedykolwiek w pracowni Fabergé. Zachwycała kunsztem wykonania, doskonałym stylem, fantazją form i dekoracji. O jej wyjątkowości świadczy również fakt, że w tajemniczych okolicznościach zniknęła i dziś znana jest tylko ze zdjęć i projektów. [il. 1, 17]

Ta niezwykła zastawa powstała dla Aleksandra Kelcha i jego żony Barbary z domu Bazanow. [il. 12-13] Zastawa została wykonana w moskiewskim oddziale firmy Fabergé. Aleksander i Barbara Kelch chcieli żeby zastawę wykonał Fabergé, gdyż podziwiali i cenili dzieła pochodzące z jego pracowni. Aleksander Kelch zapłacił za zastawę ogromną sumę 125 000 rubli. Dla porównania oba cesarskie prezenty wielkanocne w formie jajek zamówione w 1900 r. kosztowały tylko 13 500 rubli.

Według zachowanych przekazów srebrna zastawa zamówiona przez Aleksandra i Barbarę Kelch miała stylem i dekoracją pasować do wystroju jadalni w pałacu w Petersburgu. Nie wiemy czy styl i charakter zastawy wymyślił Aleksander czy Barbara. Przekazy wiążą pomysł z Barbarą. [il. 8-11]

Zastawa została zaprojektowana w 1900 r. przez znakomitego rosyjskiego architekta Fiodora Szechtela. Projekty te znajdują się w zbiorach Muzeum Architektury w Moskwie. Zbiór tworzy 15 fotografii rysunków przedstawiających pojedyncze naczynia wchodzące w skład zastawy. Wśród nich znajdują się projekty największych i najbardziej reprezentacyjnych części serwisu, w tym surtout de table. [il. 14-17]

W obecnym stanie badań dzieje zastawy pozostają w większości nieznane. Jej historię przed 1918 r. tworzą zaledwie trzy fakty. W zgodnej opinii historyków zastawa została przetopiona w 1918 r. w burzliwym okresie rewolucji październikowej. Od tamtego czasu, przez następne 100 lat, o zastawie Kelchów nie mamy żadnych informacji, jak również żadna część tej zastawy nie pojawiła się na rynku antykwarycznym lub w znanych kolekcjach.

Sytuacja zaskakująco zmieniła się w 2016 r. gdy na rynku antykwarycznym pojawiła się grupa wykonanych ze srebra sztućców pochodzących z pracowni Fabergé. Wśród nich znajdowały się dwa noże sygnowane puncą Fabergé, wykonane w niespotykanym w dorobku tej pracowni stylu gotyckim. Szczegółowe badania zabytków, zachowanej ikonografii oraz projektów Szechtela potwierdziły hipotezę, że odnalezione zabytki stanowią część gotyckiej zastawy Aleksandra i Barbary Kelchów.

Dekoracja noży została wykonana w stylu gotyckim. Posiadają one bogato zdobione trzonki, na których znajdują się główne motywy dekoracyjne i symbole identyfikujące zastawę. Trzonki noży mają kształt graniasty. W końcowej części są ozdobione wklęsłym motywem gotyckiej arkady. Na przedniej stronie trzonka znajduje się relief w formie zwieńczonej koroną tarczy z monogramem w formie litery „K” i szarfy. Dodatkowo trzonek w końcowej części posiada dekorację podkreślającą jego krawędzie. W dolnej części uchwytu znajduje się ornament w formie lilii. [il. 2-7]

Dekoracja odnalezionych zabytków jest identyczna jak dekoracja sztućców przedstawionych na zdjęciu zachowanym z zbiorach rodziny Fabergé. [il. 18-20, 22]

Na odnalezionych zabytkach znajdują się punce Fabergé i kokosznik. Na jednym zabytku znajduje się charakterystyczne zniekształcenie wskazujące na kolejność bicia punc. Punca Fabergé została wybita jako pierwsza, dopiero później wybito kokosznik. [il. 21]

Styl i dekoracja zastawy miała nawiązywać do dekoracji jadalni. Zdobiąca odnalezione sztućce litera “K” jest bardzo podobna do motywu zdobiącego ścianę wykusza w jadalni pałacu Kelchów w Petersburgu. [il. 23]

Wartość zastawy Kelchów

Najważniejsze dzieło ze srebra w dorobku pracowni Fabergé. Te znamienne słowa napisał sam Eugeniusz Fabergé w 1937 r. w liście skierowanym do Henry’ego Bainbridge’a historyka, który napisał pierwszą książkę o dziejach Fabergé. W swojej książce Bainbridge wymienia zastawę Kelchów jako jedno z najważniejszych dzieł wykonanych w pracowni Fabergé. [Bainbridge H., Peter Carl Fabergé. Goldsmith and Jeweller to the Russian Imperial Court, Londyn 1949, s. 58-59]

Najdroższa. Zastawa Kelchów jest najdroższym dziełem wykonanym przez Fabergé. W 1900 r. zastawa kosztowała astronomiczną sumę 125 tys. rubli. Dla porównania zastawa wykonana dla siostry cara kosztowała tylko 50 tys. rubli, a dwa jajka Fabergé wykonane na zamówienie Mikołaja II w tym samym roku co zastawa kosztowały tylko 13,5 tys. rubli. W sumie zastawa Kelchów kosztowała mniej więcej tyle, ile 26 jajek Fabergé, to jest wszystkie cesarskie prezenty wielkanocne w formie jajek wykonane dla carów w okresie 1885-1902 r.

Najsłynniejsze. Od chwili powstania zastawa była dziełem podziwianym i słynnym. W 1902 r. na pierwszej wystawie dzieł Fabergé zorganizowanej w Petersburgu zastawę Kelchów pokazano obok jajek Fabergé wśród najwspanialszych dzieł wykonanych w pracowni. Dla zastawy przeznaczono specjalną część ekspozycji.

Wyjątkowi właściciele. Zastawa została zrobiona na zamówienie bajecznie bogatego małżeństwa Aleksandra i Barbary Kelchów. Wśród mecenasów Fabergé Barbara Kelch zajmowała wyjątkowe miejsce. Uwielbiała i kolekcjonowała dzieła Fabergé. Barbara posiadała aż siedem jajek Fabergé i kolekcję cennej biżuterii. Przedmioty należące do Barbary Kalch są unikalne i należą do najbardziej cenionych przez kolekcjonerów.

Unikalne. Zastawa Kelchów została przetopiona w okresie rewolucji. Badania potwierdziły, że została zniszczona. Odnalezione w Polsce w 2017 r. przedmioty pochodzące z tej zastawy to jedyne ocalone jej części. To jedne z najrzadszych dzieł sztuki na świecie. Absolutnie unikalne. Jedyne na świecie.

Bardzo rzadki styl. Zastawa Kelchów została wykonana w stylu neogotyckim. Jest to najrzadszy styl w dorobku Fabergé. Na świecie jest tylko kilka dzieł Fabergé wykonanych w stylu neogotyckim. Ciekawostką jest również fakt, że sam Piotr Karol Fabergé niezwykle lubił i cenił gotyk, i w tym właśnie stylu zbudował swój dom w Petersburgu.

Publikacje. Zastawa Kelchów jest tak ważnym dziełem w dorobku Fabergé, że jest pokazywana i omawiana w każdej książce poświęconej Fabergé. Jej najbardziej znane zdjęcie wykonane w 1902 r. jest częściej pokazywane w książkach niż zdjęcia niektórych jajek Fabergé.

Wikipedia. Zastawa Kelchów jest jednym z niewielu dzieł Fabergé, które ma własne hasło na Wikipedii. Jak wiadomo redaktorzy Wikipedii nie pozwalają na umieszczanie na niej haseł poświęconych rzeczom nieistotnym.

W polskich kolekcjach sztuki i rzemiosła rosyjskiego nie ma drugiego tak wyjątkowego dzieła sztuki. 

FILM O WARTOŚCI ZASTAWY KELCHÓW

© Wszelkie prawa zastrzeżone.
Wszelkie materiały, informacje, pliki, rysunki, zdjęcia itp. nie mogą być publikowane i redystrybuowane bez pisemnej zgody właściciela serwisu dra Adama Szymańskiego. Kopiowanie, przedruk tekstów zamieszczonych na łamach serwisu oraz ich udostępnianie w mediach elektronicznych jak również w innej formie jest możliwe wyłącznie za pisemną zgodą właściciela serwisu.